Dầu rò ra mặt nước hay nền xưởng thường không báo trước. Chỉ vài phút chậm trễ, vệt dầu đã có thể loang ra cả một khúc sông, bám vào bờ kè và đẩy chi phí dọn dẹp lên gấp nhiều lần. Ứng phó sự cố tràn dầu là gì? Nói ngắn gọn, đó là chuỗi việc phải làm ngay khi dầu rò hoặc tràn ra ngoài: chặn nguồn, khoanh vùng, thu gom và xử lý trước khi thiệt hại lan rộng. Chúng tôi làm việc trong lĩnh vực thiết bị an toàn công nghiệp đã nhiều năm, và điều nhận ra rõ nhất là giờ đầu tiên thường quyết định phần lớn kết quả.
Ứng phó tràn dầu gồm những gì?
Nhiều người mới tiếp cận chủ đề này hay hỏi một câu rất tự nhiên: hút dầu lên là xong đúng không? Thực tế không đơn giản như vậy. Ứng phó là nhiều lớp việc nối tiếp nhau. Lớp đầu tiên là dừng nguồn rò. Lớp tiếp theo là bảo vệ người lao động đang có mặt tại hiện trường. Sau đó mới đến ngăn dầu lan, thu gom và báo cáo cho cơ quan chức năng.
Mục tiêu của ứng phó gồm ba việc chính: bảo vệ con người trước khí độc và mặt sàn trơn trượt, hạn chế thiệt hại cho môi trường và tài sản xung quanh, đồng thời giảm chi phí khắc phục về sau. Làm tốt giai đoạn đầu thường rẻ hơn rất nhiều so với việc phải cạo bùn, thay lớp đất nhiễm hay xử lý nước khi dầu đã thấm sâu.
Công việc có thể chia thành hai giai đoạn. Giai đoạn đầu là phản ứng tại chỗ, gồm cắt nguồn, cảnh báo và quây dầu. Giai đoạn sau là xử lý và làm sạch triệt để. Hai giai đoạn khác nhau về nhân lực, vật tư và tốc độ thực hiện. Nhầm lẫn giữa chúng chính là lý do khiến nhiều đơn vị lúng túng khi sự cố thật sự xảy ra.
Tràn dầu thường xảy ra ở đâu và vì sao?
Theo kinh nghiệm của chúng tôi, sự cố thường gặp nhất ở tàu thuyền, cảng biển, kho nhiên liệu, hệ thống đường ống và các nhà máy sử dụng dầu công nghiệp. Nguyên nhân quen thuộc gồm va chạm trong bốc dỡ, rò rỉ tại mối nối, thao tác sai quy trình và thời tiết xấu làm hỏng thiết bị.
Điểm đáng lưu ý là phần lớn sự cố không đến từ một lỗi lớn duy nhất. Thường là nhiều chi tiết nhỏ cộng dồn lại: một gioăng cao su đã lão hóa, một van xả không khóa chặt, một lần kiểm tra bị bỏ qua. Vì vậy, nhận ra dấu hiệu sớm có ý nghĩa rất lớn. Mùi dầu lạ trong không khí, váng dầu loang trên mặt nước hay áp suất đường ống tụt bất thường đều là tín hiệu cần được coi trọng ngay từ đầu.
Quy trình ứng phó tại hiện trường diễn ra thế nào?
Khi có sự cố, bước đầu tiên luôn là dừng nguồn rò và cảnh báo người xung quanh. Không ai nên lao vào khi chưa biết nồng độ khí có an toàn hay không, hay nền khu vực trơn trượt đến mức nào. Chúng tôi từng chứng kiến một công nhân bị ngã chỉ vì bước lên sàn đã loang dầu mà chưa kịp đi giày chống trượt. Sự cố chưa xảy ra nghiêm trọng, nhưng bài học đó nhắc chúng tôi rằng kiểm tra điều kiện an toàn luôn đi trước mọi thao tác.
Sau khi đảm bảo an toàn, việc tiếp theo là khoanh vùng bằng phao quây dầu. Đây là chỗ nhiều người hay làm sai thứ tự. Nếu dầu chưa được quây mà đã vội hút, dầu sẽ tiếp tục lan ra trong lúc bạn đang làm việc. Quây trước, thu gom sau, đó là nguyên tắc chúng tôi luôn nhắc lại với khách hàng.
- Dừng nguồn rò, cảnh báo và đảm bảo an toàn cho người tham gia.
- Quây phao để ngăn dầu lan, đặc biệt tại cửa xả và cửa cống thoát nước.
- Thu gom bằng vật liệu hấp thụ hoặc máy hút, sau đó phân loại chất thải.
- Báo cáo và phối hợp với cơ quan chức năng theo đúng quy định hiện hành.
Vật tư và thiết bị cần có trong kho ứng phó
Phao quây dầu là thứ đầu tiên chúng tôi khuyên chuẩn bị, vì thiếu nó thì mọi bước sau đều khó triển khai. Bên cạnh đó là tấm và gối hấp thụ dầu, máy hút, bơm chuyên dụng và thùng chứa chất thải nhiễm dầu có nắp kín. Khi lập danh mục, bạn nên đối chiếu với loại dầu đang sử dụng tại cơ sở để chọn đúng vật liệu hấp thụ, vì mỗi loại dầu bám và loang khác nhau.
Riêng chất phân tán, bạn chỉ nên dùng có kiểm soát và sau khi đã đánh giá cẩn thận. Dùng sai có thể khiến dầu bị đẩy xuống tầng nước sâu, khó thu hồi hơn nhiều. Vật tư để trong kho lâu ngày cũng dễ xuống cấp, nên kiểm tra định kỳ và thay theo hạn sử dụng ghi trên bao bì. Để tham khảo danh mục cụ thể, bạn có thể xem thêm danh mục vật tư ứng phó tràn dầu và cách dùng đúng.
Một tình huống thực tế để hình dung
Có lần đội chúng tôi được gọi đến một xưởng nằm gần sông. Dầu rò từ đường ống chảy vào mương thoát nước rồi tràn ra sông. Giờ đầu tiên, công nhân tại chỗ đã nhanh tay đặt gối hấp thụ chặn cửa xả, trong khi đội kỹ thuật khóa van nguồn. Nhờ quây phao sớm ở cửa cống, phần dầu lan ra sông chỉ còn một đoạn ngắn.
Bài học chúng tôi rút ra khá rõ ràng: phản ứng nhanh trong giờ đầu quyết định mức thiệt hại nhiều hơn bất kỳ thiết bị đắt tiền nào. Một bộ phao và vài gối hấp thụ đặt đúng chỗ đôi khi có giá trị hơn cả một máy hút công suất lớn nhưng đến muộn.
Ưu và nhược điểm của từng phương pháp
Phương pháp cơ học như quây, hút và gạt dầu được đánh giá là an toàn và ít tác động hóa học. Tuy vậy, hiệu quả phụ thuộc khá nhiều vào sóng gió và độ dày lớp dầu trên mặt nước. Khi sóng lớn, phao quây dễ bị vượt qua nếu không neo chắc chắn, và đó là điều chúng tôi luôn kiểm tra trước khi triển khai ngoài sông.
Phương pháp hấp thụ dễ triển khai ở quy mô nhỏ và phù hợp với nhà xưởng. Nhược điểm là sinh ra nhiều chất thải phải xử lý tiếp, nên cần tính đến ngay từ đầu. Các phương pháp hóa học hoặc sinh học có thể hiệu quả trong một số trường hợp cụ thể, song cần cân nhắc kỹ tác động môi trường và quy định hiện hành. Chọn phương pháp không nên chỉ dựa trên hiệu quả lý thuyết, mà phải dựa vào điều kiện thực địa tại thời điểm đó.
Chi phí và những yếu tố ảnh hưởng
Chi phí ứng phó phụ thuộc vào quy mô tràn, loại dầu, vị trí xảy ra sự cố và thời gian phản ứng. Dầu nhẹ thường bay hơi nhanh hơn, còn dầu đặc có xu hướng bám lâu trên bề mặt và trên bờ. Mỗi loại đòi hỏi cách xử lý khác nhau, và điều này ảnh hưởng trực tiếp đến số lượng vật tư cần dùng.
Yếu tố ảnh hưởng lớn nhất vẫn là chuẩn bị trước. Nếu đơn vị đã có sẵn vật tư và đội ứng phó, chi phí thường thấp hơn đáng kể so với việc phải thuê gấp khi sự cố đã xảy ra. Đó cũng là lý do chúng tôi thường tư vấn đầu tư kho vật tư ngay từ giai đoạn lập kế hoạch an toàn, thay vì chờ đến khi cần mới tính.
Sai lầm thường gặp khi xử lý tràn dầu
Một sai lầm thường gặp là lao vào hiện trường khi chưa có đồ bảo hộ phù hợp như găng tay chịu dầu, ủng và kính bảo vệ. Nhiều người còn xối nước mạnh hoặc dùng chất phân tán khi chưa đánh giá, khiến dầu lan rộng hơn thay vì được kiểm soát. Cũng không hiếm trường hợp đổ chất thải nhiễm dầu chung với rác sinh hoạt, vừa vi phạm quy định vừa gây hậu quả lâu dài cho đất và nguồn nước.
Với phần đồ bảo hộ, người lao động cần được trang bị đúng loại theo môi trường làm việc, và bạn có thể tham khảo thêm cách chọn bảo hộ lao động đúng loại theo môi trường làm việc. Đừng xem nhẹ bước này, vì người bị thương đầu tiên thường chính là người đến hiện trường sớm nhất.
Chuẩn bị ứng phó cho cơ sở công nghiệp
Một cơ sở công nghiệp nên bắt đầu bằng kế hoạch ứng phó ghi rõ các điểm rủi ro, đường thoát, vị trí đặt vật tư và người chịu trách nhiệm. Sau đó mới trang bị vật tư cơ bản và đào tạo nhân sự định kỳ. Diễn tập theo kịch bản là cách duy nhất để biết kế hoạch có thực sự chạy được hay không.
Chúng tôi từng tổ chức nhiều buổi diễn tập cho khách hàng nhà máy. Có buổi cho thấy đường vận chuyển vật tư bị kẹt cửa, có buổi phát hiện người được phân công không biết vị trí van khóa khẩn cấp. Những điều đó không hiện ra trên bản vẽ, chỉ lộ ra khi thực hành. Vì vậy, hãy coi đây là khoản đầu tư phòng ngừa chứ không phải chi phí phát sinh.
Với các phương án an toàn tổng thể cho cơ sở, bạn có thể tìm hiểu thêm về hệ thống PCCC cơ sở và các yêu cầu cơ bản. Nếu cần tham khảo thêm các giải pháp liên quan, bạn cũng có thể xem mona.media.
Câu hỏi thường gặp về ứng phó tràn dầu
Ứng phó sự cố tràn dầu khác gì xử lý ô nhiễm dầu?
Ứng phó là việc làm ngay trong giai đoạn đầu để kiểm soát sự cố. Xử lý ô nhiễm là giai đoạn làm sạch lâu dài, khi dầu đã lan và thấm vào môi trường. Hai việc nối tiếp nhau, nhưng giai đoạn đầu quyết định nhiều nhất.
Doanh nghiệp nhỏ có cần kế hoạch ứng phó không?
Có. Một xưởng nhỏ dùng dầu thủy lực vẫn có thể gây ô nhiễm nếu rò rỉ. Kế hoạch có thể đơn giản, miễn là ghi rõ cách cắt nguồn, nơi cất vật tư và số điện thoại cần gọi khi có sự cố.
Cần làm gì trong 30 phút đầu khi phát hiện tràn dầu?
Cắt nguồn rò nếu an toàn, cảnh báo người xung quanh, dựng phao hoặc đặt gối hấp thụ quanh vùng dầu, rồi báo cho người phụ trách. Đừng vội hút khi chưa quây, vì dầu sẽ lan thêm trong lúc bạn làm việc.
Chất thải sau khi thu gom dầu được xử lý thế nào?
Chất thải nhiễm dầu phải được cho vào thùng kín, dán nhãn rõ ràng và chuyển cho đơn vị có chức năng xử lý theo quy định. Tuyệt đối không đốt hoặc chôn tại chỗ.
Làm sao biết vật tư ứng phó còn dùng được?
Kiểm tra hạn sử dụng, độ nguyên vẹn của vỏ và phao, cũng như độ đàn hồi của gối hấp thụ. Vật tư ẩm mốc, rách hoặc quá hạn nên thay ngay, kể cả khi chưa từng phải dùng đến.
